Sąd jako organ egzekucyjny

Artykuł w formie wizualnej

Sąd jako organ egzekucyjny

W jakich sytuacjach sąd występuje w roli organu egzekucyjnego 

Postępowanie egzekucyjne w Polsce standardowo prowadzone jest przez komorników sądowych. Istnieją jednak sytuacje, w których to sąd, a nie komornik, pełni funkcję organu egzekucyjnego. Wiedza o tym, kiedy należy skierować wniosek o wszczęcie egzekucji do sądu, a nie do komornika, ma istotne znaczenie praktyczne dla wierzycieli i pełnomocników procesowych. 

Przypadki, w których sąd jest organem egzekucyjnym 

1. Egzekucja czynności niezastępowalnych 

Najważniejszym przypadkiem, gdy sąd pełni funkcję organu egzekucyjnego, jest egzekucja tzw. czynności niezastępowalnych. Zgodnie z art. 1050 Kodeksu postępowania cywilnego (KPC), jeżeli dłużnik ma wykonać czynność, której inna osoba wykonać za niego nie może, a której wykonanie zależy wyłącznie od jego woli, sąd, w którego okręgu czynność ma być wykonana: 

  • Na wniosek wierzyciela wyznacza dłużnikowi termin do wykonania czynności 

  • Zagraża mu grzywną na wypadek, gdyby w wyznaczonym terminie czynności nie wykonał 

Przykłady czynności niezastępowalnych: 

  • Podpisanie określonego dokumentu 

  • Złożenie oświadczenia woli określonej treści 

  • Osobiste stawienie się w określonym miejscu 

  • Usunięcie skutków naruszenia dóbr osobistych przez złożenie określonego oświadczenia (choć w tym przypadku wprowadzono w 2023 r. specjalne regulacje) 

2. Egzekucja zaniechania czynności lub nieprzeszkadzania czynnościom wierzyciela 

Zgodnie z art. 1051 KPC, gdy dłużnik ma obowiązek zaniechać określonej czynności lub nie przeszkadzać czynności wierzyciela, sąd: 

  • Na wniosek wierzyciela i po wysłuchaniu stron może zakazać dłużnikowi dokonywania czynności 

  • Może zagrozić grzywną w razie naruszenia zakazu 

  • Może nałożyć grzywnę na dłużnika, który naruszył zakaz 

3. Wykonanie zabezpieczenia 

Jak wynika z art. 743 i następnych KPC, w niektórych przypadkach to sąd wykonuje postanowienie o zabezpieczeniu, szczególnie gdy dotyczy to: 

  • Zabezpieczenia roszczeń niepieniężnych 

  • Zabezpieczenia przez uregulowanie stosunków na czas trwania postępowania 

  • Zabezpieczenia przez ustanowienie zarządcy 

  • Zabezpieczenia przez obwieszczenie o wszczęciu postępowania w sprawach o ochronę dóbr osobistych 

4. Sprawy rodzinne 

Sąd jest organem egzekucyjnym w sprawach dotyczących: 

  • Odebrania osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką (art. 598⁶  – 598¹²  KPC) 

  • Wykonania kontaktów z dzieckiem (art. 598¹⁵ – 598 ²¹ KPC) 

Wysokość i częstotliwość grzywien nakładanych przez sąd 

Skuteczność egzekucji prowadzonej przez sąd opiera się głównie na systemie grzywien. Obowiązujące przepisy określają następujące zasady ich nakładania: 

W egzekucji czynności niezastępowalnych (art. 1050 KPC): 

  • Jednorazowa grzywna może wynosić do 15.000 złotych 

  • Łączna suma grzywien w tej samej sprawie nie może przekraczać 1.000.000 złotych 

  • Sąd może wielokrotnie nakładać grzywny aż do wykonania czynności przez dłużnika 

  • Każde nałożenie grzywny wymaga wydania odrębnego postanowienia 

  • W przypadku nieuiszczenia grzywny, sąd może zamienić ją na areszt, licząc jeden dzień aresztu jako równowartość od 500 do 1.500 złotych 

  • Maksymalny czas aresztu nie może przekroczyć 6 miesięcy 

W egzekucji obowiązku zaniechania czynności (art. 1051 KPC): 

  • Zasady dotyczące wysokości grzywien i zamiany na areszt są analogiczne jak w przypadku czynności niezastępowalnych 

  • Grzywna może być nakładana za każde naruszenie zakazu 

W sprawach o kontakty z dzieckiem (art. 598.16 KPC): 

  • Grzywna może wynosić od 50 do 1.000 złotych za każde naruszenie obowiązku 

  • Sąd uwzględnia sytuację majątkową osoby, na którą nakładana jest grzywna 

W przypadku niewykonania postanowienia o zabezpieczeniu: 

  • Grzywna może wynosić do 5.000 złotych, a w uzasadnionych przypadkach do 15.000 złotych 

  • Łączna suma grzywien nie może przekroczyć 1.000.000 złotych 

Procedura nakładania grzywien 

  1. Grzywny nakładane są na wniosek wierzyciela 

  1. Przed nałożeniem grzywny sąd powinien umożliwić dłużnikowi złożenie wyjaśnień 

  1. Grzywna nakładana jest w formie postanowienia, które podlega zaskarżeniu zażaleniem 

  1. Grzywna jest ściągana w drodze egzekucji prowadzonej przez komornika 

  1. W przypadku wykonania obowiązku przez dłużnika, niezapłacone grzywny mogą zostać umorzone 

Szczególny przypadek: egzekucja złożenia oświadczenia w sprawach o ochronę dóbr osobistych 

W 2023 roku wprowadzono specjalne przepisy dotyczące egzekucji obowiązku złożenia oświadczenia odpowiedniej treści w sprawach o ochronę dóbr osobistych. Zgodnie z art. 1050 § 4 KPC: 

  • Jeżeli dłużnik nie składa oświadczenia pomimo wyznaczenia terminu i zagrożenia grzywną, sąd wymierza mu grzywnę do 15 tysięcy złotych 

  • Sąd nakazuje zamieszczenie w Monitorze Sądowym i Gospodarczym na koszt dłużnika ogłoszenia odpowiadającego treści wymaganego oświadczenia 

  • W tym przypadku nie stosuje się przepisów o maksymalnej wysokości grzywien ani o zamianie grzywny na areszt.   Warto zauważyć, że taka regulacja jest krytykowana w literaturze przedmiotu. Prof. Andrzej Jakubecki w swojej publikacji „Egzekucja sądowa czynności niezastępowalnej A.D. 2024 – wybrane zagadnienia de lege lata i de lege ferenda” wskazuje, że przepis ten drastycznie łagodzi rygory egzekucyjne, co może zachęcać do nieprzestrzegania przepisów o ochronie dóbr osobistych. 

Suma przymusowa jako alternatywa dla grzywny 

Od 2011 roku w polskim systemie prawnym funkcjonuje alternatywny środek przymusu – tzw. suma przymusowa (art. 1050.1 i 1051.1 KPC). Sąd, zamiast grzywny, może zagrozić dłużnikowi nakazaniem zapłaty na rzecz wierzyciela określonej sumy pieniężnej: 

  • Za każdy dzień zwłoki w wykonaniu czynności niezastępowalnej 

  • Za każde naruszenie obowiązku zaniechania czynności 

W przeciwieństwie do grzywny, suma przymusowa: 

  • Przypada wierzycielowi, a nie Skarbowi Państwa 

  • Podlega egzekucji według przepisów o egzekucji świadczeń pieniężnych 

  • Jej wysokość ustala sąd, uwzględniając interesy stron 

  • Podlega ściągnięciu nawet po wykonaniu obowiązku przez dłużnika 

Warto zaznaczyć, że postanowienie sądu nakładające obowiązek  zapłaty sumy przymusowej  podlega wykonaniu przez komornika bez zaopatrywania go w klauzulę wykonalności.  

Praktyczne wskazówki dla wierzycieli i pełnomocników 

  1. Prawidłowe określenie rodzaju czynności 
    Przed złożeniem wniosku o wszczęcie egzekucji należy ustalić, czy mamy do czynienia z czynnością zastępowalną (wniosek do komornika) czy niezastępowalną (wniosek do sądu). 

  1. Wybór środka przymusu 
    Wierzyciel może we wniosku wskazać preferowany środek przymusu (grzywna lub suma przymusowa). Sąd nie jest związany tym wskazaniem, ale z reguły je uwzględnia. 

  1. Właściwość sądu 
    Wniosek należy złożyć do sądu, w którego okręgu czynność ma być wykonana. 

  1. Precyzyjne określenie czynności 
    We wniosku o wszczęcie egzekucji należy dokładnie określić czynność, którą dłużnik ma wykonać, wskazując na jej niezastępowalny charakter. 

  1. Monitoring postępowania 
    Po nałożeniu grzywny na dłużnika wierzyciel powinien monitorować, czy dłużnik wykonał czynność. W przypadku dalszej bezczynności dłużnika wskazane jest złożenie kolejnego wniosku o nałożenie grzywny.